Ainarak: Maulera oinez joaten ziren espartingileak

Ainarak Maulera neguan espartin-lantegietan lan egitera joaten ziren neska gazteak ziren. Gehienak Erronkaribarretik eta Aragoiko ibarretatik etortzen ziren, oinez, mendiz mendi. Udazkenaren bukaeran iristen ziren eta udaberrian itzultzen ziren etxera, enarak bezala; hortik datorkie izena. XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen lehen herenera arte iraun zuen joan-etorri horrek.

Zergatik behar zituen Maulek?

XIX. mendearen bigarren erdian Mauleko espartin-industria izugarri hazi zen, eta bertako eskulana ez zen nahikoa. Aunamendi entziklopediaren arabera, 1875etik aurrera industrialek Aragoitik eta Erronkaritik ekarri zituzten sasoiko langileak. Euskal Wikipediak beste arrazoi bat gehitzen du: kolera-izurriteak eta Hego Amerikarako emigrazio handiak langile falta eragin zuten.

Nondik zetozen

Iturriek ez dute zerrenda bera ematen, eta hori argi esan behar da:

• Euskal Wikipedia: gehienak Erronkaribarretik; baita Zaraitzutik (Otsagabia, Ezkaroze) eta Aragoiko Hecho eta Ansó ibarretatik ere.
• Euskal Kultur Erakundea (EKE): Nafarroako eta Aragoiko haranetako neska gazteak.
• Aunamendi: Aragoi eta Erronkari.

1911ko zenbakiak

Euskal Wikipediak 1911ko Mauleko langileen agiri bat aipatzen du: 933 langile etorkin, horietatik 221 Erronkaritik eta gainerakoak Aragoitik. Urte hartan Maulen ari ziren ainaren artean hauek zeuden:

15 eta 25 urte bitarteko neskak ziren.

Bidea

100 bat kilometro egiten zituzten oinez, mendiz, bi eta lau egun artean. Artzainen bideak hartzen zituzten, eta Belagua ibarrean atseden hartzen zuten Zuberoara igaro aurretik. Azken hamarkadetan, bidearen zati bat kamioiz egiten zen.

EKEren testu batek dioenez, bidaia amaigabea zen: udazken bukaeran abiatu, negu osoa lantegian eman, eta udaberrian etxera itzultzen ziren, «zakua eskuz egindako eskutadaz betea».

Lana eta bizimodua

• Lanaldia: 12 eta 16 ordu artekoa.
• Soldata: apala. Txanpona trukatzeko arazoengatik, askotan gauzak eramaten zituzten etxera, dirua baino gehiago.
• Grebak: 1917an greba nabarmen bat izan zen, eta 1919an soldatak hobetu ziren. 1929an eta 1931n protesta gehiago egon ziren.
• Ostatua: Maule Goikoko «Ville en Bois» eraikinean eta etxe partikularretan.
• Hizkuntza: XIX. mendean ez zen oztopo, erronkariera eta zuberera antzekoak baitziren; XX. mendean bai, oztopo bihurtu zen.

Batzuk bertakoekin ezkondu eta Zuberoan gelditu ziren. Joan-etorria 1930eko hamarkadatik aurrera ahuldu zen, batez ere Espainiako gerra zibilaren ondorioz.

Gaur nola gogoratzen diren

• Izaba: 2017az geroztik, urtero urriaren 7an, iparralderantz abiatzen ziren egunean.
• Zinema: Ainarak filma (2022), Maluta Films ekoiztetxearena, Anne Etxegoien abeslariarekin; zuzendariak Juan San Martin eta Ritxi Lizartza.
• Dantza: Zarena Zarelako taldearen Ainarak ikuskizuna, dantza tradizionalean oinarritua, 13 neska eta 7 mutilekin; EKIMEN saria jaso zuen. Ikuskizunak 1910-1914 urteetan kokatzen du istorioa.
• Liburuak: Erronkari ibaxako ainariak – Alpargateras roncalesas (Fernando Hualde eta Joseba Urretabizkaia, 2020); Mémoire d'hirondelles (Véronique Inchauspé, 2001).
• Musika: Rozalének Ronda de Boltañarekin La tumba de la golondrina abestia eskaini zien.

Zer erakusten du ainaren historiak

Ainarak oso gazteak ziren, eta etxetik urrun lan egiten zuten hilabetetan. Orrian ageri diren datuek (lanaldiak, bidea, soldata, ostatua) erakusten dute Mauleko espartin-industria haien lanari esker hazi zela, neurri handi batean. Gaur Izaban, zineman eta dantzan gogoratzen dira, eta hori ona da; baina gure iturrietan ez da ageri ainar bakoitzaren bizitza. Gehiago jakin nahi baduzu, bilatu orrian aipatutako liburuak eta ikuskizunak.

Lana eta bidea ulertzeko

Ainarak gazteak ziren, eta hilabete luzeak ematen zituzten etxetik urrun. Orrian ikusi denez, lanaldiak luzeak ziren, soldata apala zen, eta bidea oinez egiten zen. Hori kontuan izanda, ulertzen da zergatik gogoratzen diren gaur egun Izaban, zineman eta dantzan.

Datu bakoitza iturri batetik dator. Beraz, zenbaki bat irakurtzen duzunean, begiratu zein iturritakoa den, eta ez hartu betiko egiatzat.

Iturriei buruzko oharra

Garaiari dagokionez ere, iturriek ez dute data bera ematen: euskal Wikipediak XIX. mendearen erdialdea eta XX. mendearen lehen herena aipatzen ditu; Aunamendik 1875a hasiera gisa; eta EKEren ikuskizunak 1910-1914 urteak hautatu zituen bere istoriorako. Hemen hiru datak ematen ditugu, bat bakarra aukeratu gabe.

Ainarak Mauleko industriaren parte ziren: Maule, espartinaren hiriburua orrian dago testuinguru osoa, eta nola egiten dira espartinak orrian, lantegietako urratsak.