Noiz aipatzen da espartina lehen aldiz idatziz?

XIV. mendearen hasieran, katalanezko agirietan. Corominesek 1317ko agiri bat aipatzen du; euskal Wikipediak 1322ko bat. Iturriak ez datoz bat urtean.

Noiz hasi zen espartin-industria Maulen?

Aunamendi entziklopediaren arabera, espartin-fabrikatzaileak 1850etik aurrera agertu ziren Maulen, Béguerie familia buru zela.

Zenbat lantegi zeuden Maulen?

1946an 40 bat, eta 1985ean bost (Aunamendi). Michel Duvertek 2007an sei enpresa zenbatu zituen, 150 pertsona guztira.

Espartinen historia: Erdi Arotik Mauleko lantegietara

Espartinaren jatorri zehatza ez dakigu, eta iturriek ez dute bertsio bera kontatzen. Ziurra dena hau da: XIV. mendearen hasierako katalanezko agirietan ageri da jada, Pirinio inguruko eta Mediterraneoko herrietan langileen oinetakoa izan zen mendeetan zehar, eta XIX. mendean Maule bihurtu zen ekoizpen-gune handienetako bat. Hona hemen historia, iturriek egiaztatzen dutenera mugatuta.

Lehen aipamenak: XIV. mendea

Joan Corominesen hiztegi etimologikoak (DECat) espardenyes hitza 1317ko agiri batean jasotzen du, eta espardenyer (espartingilea) 1311n Rosellonen.
Euskal Wikipediak 1322ko agiri bat aipatzen du lehen aipamen gisa, katalanez idatzia hura ere.
Enciclopèdia Catalanaren artikulu batek XIII. mendeko agiriak aipatzen ditu, eta erromatarren sandalietatik eratorritako oinetakoa dela dio.

Hiru iturri, hiru data. Zuhurrena da esatea Erdi Aro berantiarrean jada ezaguna zela.

Soldaduen oinetakoa

Arintasunagatik, Katalunia-Aragoiko koroako infanteria arinak espartinak erabiltzen zituen, Gran Enciclopèdia Catalanaren arabera. 1694an errege-dekretu batek derrigorrezko egin zituen infanteria hispanikoarentzat. Geroago soldadu karlistek ere erabili zituzten.

Euskal Herrian: langileen oinetakoa

Euskal Wikipediak dioenez, Euskal Herrian langileen ohiko oinetakoa bihurtu zen, batez ere udaberrian eta udan. Katalunian ere banaketa bera jaso zuen Joan Amades folkloristak, Enciclopèdia Catalanak dioenez: abarkak euritarako eta hotzerako, espartinak eguraldi onerako.

Maule, XIX. mendean

Aunamendi entziklopediak Mauleko industriaren urratsak ematen ditu:

Urtea	Gertaera
1850	Lehen espartin-fabrikatzaileak Maulen. Lana etxez etxe banatzen zen: emakumeek eta haurrek josten zuten, zur-bankuen gainean.
1864	Brasiletik eta Venezuelatik eskaera handiak.
1868	Ekoizpenaren bost zatitik lau La Platara (Argentina eta Uruguai) doa.
1875	Aragoitik eta Erronkaritik sasoiko langileak etortzen hasten dira.
1880	Ekoizpena lantegietan biltzen da: Béguerie, Cherbero, Barraqué.
1891	Etorkinak Mauleko biztanleen % 21 dira.
1911	Etorkinak biztanleen % 31 dira.

Lehengaiak hauek ziren: tokiko oihala (gero kanpotik ekarria), Espainiako espartzu-soka eta, geroago, Indiako eta Asiako jutea. Motor elektrikoek eman zioten bultzada handia industriari, eta fabrikatzaile batzuek beren zentral hidroelektrikoak eraiki zituzten. Frantziako iparraldeko meategiak bezero handiak ziren.

XX. mendea: kautxua, gorakada eta gainbehera

1914-1918ko gerraren ondorengo urteak: espartinak inoizko enplegu gehien ematen du Maulen, 2.000 lanpostu inguru (Duvert, 2007).
1935 inguruan: René Elissabidek kautxuzko zoladun espartina bat merkaturatzen du, Regum markarekin. 1950eko hamarkadan Pataugas marka etorri zen (Aunamendi). Duvertek Elissabide Pataugasen asmatzailetzat jotzen du.
1946: 40 bat espartin-lantegi Maulen.
1960ko hamarkada: Asiako lehia; ekoizpena % 20 jaisten da. Elissabide 1965ean ixten da.
1970eko hamarkada: lehia Espainiatik lehenik, Txinatik gero. 1977an 30 enpresa zeuden Maulen, eta urte horretatik aurrera erorketa bortitza etorri zen, meatzarien bezeroak galtzearekin batera (Duvert).
1985: bost lantegi baino ez (Aunamendi).
2007: sei enpresa, 5 eta 100 langile artekoak, 150 pertsona guztira (Duvert).

Modara salto

Espartina lan-oinetakoa izatetik modara pasatu zen XX. mendearen bigarren erdian. Kataluniako Castañer etxeak (Banyoles, Girona) 1970eko hamarkadan Yves Saint Laurentekin lan egiten hasi zen, gaztelaniazko Wikipediaren arabera; CMS abokatu-bulegoaren 2016ko ohar batek dioenez, Castañer izan zen falkadun (orpo altuko) espartinak YSLrentzat egin zituen lehena.

Nola irakurri datak

Orri honetan datak elkarren ondoan ageri dira, eta iturriek ez dute beti bat egiten: 1317 eta 1322 lehen aipamenerako, 1935 eta 1940ko hamarkada kautxuzko zolarako. Hori ez da akatsa, iturri bakoitzak zerbait desberdina neurtzen duelako. Batzuek agiri zehatz bat aipatzen dute, besteek ekoizpenaren hasiera. Horregatik, data bat topatzen duzunean, begiratu zein iturritatik datorren eta zer ari den datatzen.

Gogoratzeko puntu nagusiak

Espartina XIV. mendeko katalanezko agirietan agertzen da lehen aldiz.
XIX. mendean Maule ekoizpen-gune handi bihurtu zen.
XX. mendean lehia handia etorri zen, eta lantegi asko ixten joan ziren.
Modara ere pasatu zen XX. mendearen bigarren erdian.

Orri honetako datu guztiak iturrietan oinarrituta daude. Iturriek bat ez badatoz, bi bertsioak ematen dira, eta ez da bat hautatzen.

Ondorioa

Espartinaren historia ez da leku bakarrekoa: katalanezko agiriek ematen dituzte lehen datak, eta Zuberoak eman zion industria handia. Mauleko istorioa sakonago irakurtzeko, ikus Maule, espartinaren hiriburua eta ainarak. Hitzaren beraren ibilbidea hiztegian dago.