Definizioa
Espartin hitzaren jatorria eta espartinaren hiztegia
Nondik dator espartin hitza: espartzua, katalanezko espardenya (1317) eta gaskoiaren bidea. Gehi espartinaren hiztegia lau hizkuntzatan.
Eguneratua:
Espartin hitza espartzutik dator, zolak egiteko erabiltzen zen landaretik (latinez spartum). Joan Corominesen katalanaren hiztegi etimologikoaren arabera, katalanezko espardenya 1317ko agiri batean ageri da jada, eta euskarazko espartin forma Zuberoan, Behe Nafarroan, Baztanen eta Erronkarin bildu zen; Corominesen ustez, Pirinioetako gaskoiaren espartenha formaren bidez iritsi zen euskarara.
Hitzaren bidea, urratsez urrats
Corominesen DECat hiztegiak (III. liburukia, 619. orrialdea) datu hauek ematen ditu:
| Forma | Hizkuntza | Lehen aipamena edo oharra |
|---|---|---|
| spartum | Latina | Espartzua; grezieratik hartua. |
| espardenyer (espartingilea) | Katalana (Rosellon) | 1311 |
| espardenya | Katalana | 1317; geroztik forma nagusia |
| espartenya | Katalana | Eiximenisek erabilia; Ribagortzan bizirik |
| espardenha / espartenha | Okzitaniera / gaskoia | XIV. mendean behin; Pirinioetako gaskoian hedatua |
| espardille | Frantsesa | 1752 |
| espadrille | Frantsesa | 1841 |
| espartin | Euskara (euskalkiak) | Zuberoa, Behe Nafarroa, Baztan, Erronkari |
Oharra: katalanezko Wikipediak frantsesezko espadrille 1793an dokumentatua dela dio, eta Corominesek 1841. Bi datak ematen ditugu, ez baitakigu zein den zuzena.
Euskarazko izenak
Euskal Wikipediak hiru izen ematen ditu oinetako honentzat: espartin (edo espartina), abarketa eta apreta. Kontuz abarka hitzarekin: abarka beste oinetako bat da, larruzkoa, eta abarka eta espartina orrian azaltzen dugu aldea.
Espartinaren hiztegia
| Euskara | Esanahia | Frantsesa | Gaztelania | Katalana |
|---|---|---|---|---|
| espartin, espartina | oinetakoa bera | espadrille | alpargata | espardenya |
| zola | oinaren azpiko zatia | semelle | suela | sola |
| txirikorda | zola egiteko soka txirikordatua | tresse | trenza | trena |
| jutea | gaur egungo zolaren zuntza | jute | yute | jute |
| espartzua | lehengo zolaren landarea | alfa, sparte | esparto | espart |
| kalamua | zuntz-landarea | chanvre | cáñamo | cànem |
| xingola | orkatilan lotzeko zinta | ruban, lacet | cinta | veta |
| gainaldea | oinaren gaineko oihala | empeigne, tige | empeine | empenya |
| espartingilea | espartinak egiten dituena | sandalier | alpargatero | espardenyer |
| espartingintza | espartinak egiteko ofizioa | fabrication d'espadrilles | — | — |
| ainarak | Maulera neguan lanera joaten ziren neskak | hirondelles | golondrinas | orenetes |
Iturriak: espartingintza hitza Michel Duverten artikuluaren euskarazko laburpenean ageri da (Anuario de Eusko-Folklore, 2007); espartingile eta ainarak, euskal Wikipedian; xingola, euskal Wikipediako espartin artikuluan; katalanezko vetes, sola, empenya eta trena, katalanezko Wikipedian.
Zergatik espartzua, jutea erabiltzen bada?
Izenak lehengo materiala gordetzen du. Euskal Wikipediak dioenez, zola lehen espartzuz egiten zen; Bartzelonako Metropolitan aldizkariaren 2016ko artikulu batek dioenez, kalamua, jutea eta espartzua erabili izan dira, eta gaur jutea da hedatuena. Hitzak ez du materialaren aldaketa jarraitu.
Hitz hauek nola erabiltzen diren ikusteko lantegian, irakurri nola egiten dira espartinak.
Ohiko galderak
Nondik dator espartin hitza?
Espartzu landaretik (latinez spartum), lehen zolak espartzuzkoak zirelako. Corominesen ustez, euskarazko espartin forma Pirinioetako gaskoiaren bidez iritsi zen.
Noiztik dago frantsesezko espadrille hitza?
Corominesek espadrille 1841ean jasotzen du, eta lehenago espardille 1752an. Katalanezko Wikipediak 1793 ematen du. Iturriek ez datoz bat.
Iturriak
Artikulu hau idazteko kontsultatutako orriak:
- https://decat.iec.cat/documents/III/619.pdf
- https://eu.wikipedia.org/wiki/Espartin
- https://eu.wikipedia.org/wiki/Abarka
- https://eu.wikipedia.org/wiki/Ainarak
- https://ca.wikipedia.org/wiki/Espardenya
- https://www.barandiaranfundazioa.eus/images/AEF46/046215228.pdf
- https://www.barcelona-metropolitan.com/api/amp/features/the-espadrille/