Nola egiten dira espartinak? Urratsak, txirikordatik zolara

Espartin bat egiteko bi zati egin behar dira, eta gero elkartu: zola, juteko txirikorda batez egina, eta gainaldea, oihalezkoa. Urrats nagusiak hauek dira: jutea txirikordatu, txirikorda forma baten gainean biraka jarri, zola prentsatu, josi, oihala moztu eta zolari josi, eta, nahi bada, kautxu-xafla bat bulkanizatu azpian.

Hemen deskribatzen dugun prozesua Michel Duvertek 2007an argitaratutako ikerketatik dator (Anuario de Eusko-Folklore, 46. alea, 213-226 orr.). Maulen sortutako lantegi bateko argazkiekin azaltzen du lana, 2007ko ekainean ateratakoak. Lantegi bakoitzak bere moduan lan egiten du; beraz, adibide bat da, ez arau orokorra.

Zola: zortzi urrats

1. Jutea txirikordatu. Makina batek bobina askotako hariak txirikordatzen ditu. Txirikorda goiko aldean biltzen da. Txirikordak bi aldeko egitura du: zati lodiena barnean, fina kanpoan.
2. Forma prestatu. Zurezko forma bat erabiltzen da, burdinazko ziri txiki batzuekin. Ziriak zulodun xafla batean mugitzen dira, neurri jakin bat egiteko: zolaren «bihotza» eta «orpoa» doitzen dituzte.
3. Zola moldatu. Forma ardatz baten gainean biraka dabil, eta langileak txirikorda biribilkatzen du haren inguruan. Bira kopurua neurriaren araberakoa da.
4. Moztu eta finkatu. Neurria osatutakoan, txirikorda moztu egiten da. Muturra metalezko kono baten bidez («chucha» deitua) azken biren lodieran sartzen da, ez askatzeko.
5. Prentsatu. Zola bi masailezko prentsa batean sartzen da. Prentsa ere neurri bakoitzerako egina dago: zenbat neurri, hainbat prentsa. Puntek zola eusten dute, deformatu ez dadin. Prentsatu ondoren, zolak bere behin betiko forma hartzen du.
6. Josi. Prentsatik atera gabe, zola makina batean josten da (lantegi hartan «Milhet» makina bat). Josturak zolaren lodiera osoa zeharkatzen du eta txirikordaren tolesturak elkartzen ditu. Lehen eskuz josten zen, zurezko asto baten gainean (frantsesez chevalet).
7. Puntak eta orpoak. Zolak elkarri lotuta ateratzen dira, eta puntak eta orpoak josi behar dira oraindik. Lehen hori ere eskuz egiten zen.
8. Neurria egiaztatu. Tresna graduatu batekin neurtzen da zola bakoitza: tresnak neurri ingelesak eta europarrak ditu.

Gainaldea: oihala eta muntaketa

• Oihala aukeratu. Lehen lihozkoa zen; gaur kotoizkoa gehienetan, edo larruzkoa eredu landuagoetan. Ebaketa-tresna batez (frantsesez emporte-pièce) mozten dira piezak.
• Muntatu. Gainaldea zolari josten zaio. Lehen eskuz egiten zen, titare handi batekin, ahurra estaltzen zuen eta hatz lodia libre uzten zuen eskularru batean jarria. Gaur muntaketa klasikoena josteko makinekin egiten da. Duverten lantegian, eredu berezi batzuk eskuz muntatzen ziren oraindik, eta azken ukituak batzuetan etxeetan egiten ziren.

Kautxua: bulkanizazioa

1940ko hamarkadaz geroztik, zola kautxuz estal daiteke. Duverten argazkietan urratsak hauek dira:

1. Kautxu-xaflak moldearen hondoan jartzen dira.
2. Soka-zolak moldean jartzen dira, xaflen gainean.
3. Moldea itxi eta «labean» berotzen da.
4. Zolak ateratzen dira, kautxua sokari itsatsita.

Duverten lantegiak ez zuen bulkanizazioa etxean egiten: ondoko Idauze herriko beste enpresa batean egiten zen.

Gaur egungo beste bide bat

Lantegi guztiek ez dute zola beraiek egiten. Maulen dagoen familia-lantegi batek bere webgunean azaltzen duenez, zola osatuta erosten du (jutea latexezko oinarri baten inguruan), eta lantegian oihala mozten, josten, zolari itsasten eta ertzean josten du, azken ukituak eskuz eginez.

Taula laburra

Zolaren materialei buruz gehiago espartinen zola orrian. Lan hau egiten zuten emakume askoren istorioa ainarak orrian dago.