Espartinak: zer diren, nondik datozen eta nola zaindu
Espartinei buruzko aldizkaria, euskaraz: historia, Maule, hiztegia eta zaintza.
Espartina oinetako arina da: zola soka txirikordatuz egina du, eta gainaldea oihalezkoa. Euskal Wikipediaren arabera, Pirinio inguruko herrietan oinetako tradizionala da, eta bi multzo handitan banatzen dira: xingolez lotzen direnak eta xingolarik ez dutenak. Lehen, zola espartzuz egiten zen; gaur egun jutea da ohikoena, eta askotan kautxuzko geruza mehe bat jartzen zaio azpian, hezetasunari eta higadurari hobeto eusteko.
Euskaraz izen bat baino gehiago ditu: espartin (edo espartina), abarketa eta apreta. Gaztelaniaz alpargata esaten zaio, katalanez espardenya eta frantsesez espadrille.
Espartina, laburbilduta
| Zatia | Zer den |
|---|---|
| Zola | Soka txirikordatua, biraka josia. Gaur jutea; lehen espartzua edo kalamua. |
| Gainaldea | Oihala: lehen lihoa, gaur kotoia gehienetan, edo larrua eredu landuagoetan. |
| Kautxua | 1940ko hamarkadaz geroztik, zolari kautxu-xafla bat itsats dakioke, bulkanizazioz. |
| Lotura | Xingolekin (orkatilan lotuta) edo xingolarik gabe. |
| Herri ezagunena | Maule, Zuberoan. |
Kautxuaren datua Michel Duvertek 2007an argitaratutako ikerketatik dator (Anuario de Eusko-Folklore, 46. alea), Mauleko lantegi bateko argazkietan oinarrituta.
Zergatik Maule?
Zuberoa Euskal Herriko zazpi lurraldeetatik txikiena da, eta Maule bere hiriburua. Aunamendi entziklopediak kontatzen duenez, 1850etik aurrera Maulen espartin-fabrikatzaileak agertu ziren: lehengaiak erosi, lana etxez etxe banatu eta salmentaz arduratzen ziren merkatariak. 1868an ekoizpenaren bost zatitik lau La Platara (Argentina eta Uruguai) bidaltzen zen. 1946an 40 bat lantegi zeuden herrian, eta 1985ean bost baino ez.
Lan-esku falta zela eta, Erronkaribarretik eta Aragoitik neska gazteak etortzen ziren neguan espartin-lantegietan lan egitera: ainarak deitzen zitzaien. Haien historia ainarei buruzko orrian kontatzen dugu.
Hitzaren jatorria, labur
Joan Corominesen hiztegi etimologikoak (DECat) dioenez, katalanezko espardenya hitza 1317ko agiri batean ageri da jada, eta espart (espartzua) landaretik dator. Euskarazko espartin forma Zuberoan, Behe Nafarroan, Baztanen eta Erronkarin bildu zen, eta Corominesen ustez Pirinioetako gaskoiaren bidez iritsi zen. Xehetasunak hiztegiaren orrian.
Gune honetan
- Espartinen historia: lehen aipamen idatzietatik Mauleko industriaraino, data nagusiekin.
- Maule, espartinaren hiriburua: familia fabrikatzaileak, gorakada eta gainbehera.
- Ainarak: Erronkaritik eta Aragoitik Maulera oinez joaten ziren langileak.
- Nola egiten dira espartinak: Mauleko lantegi bateko urratsak, txirikordatik bulkanizaziora.
- Espartinen zola: jutea, espartzua, kalamua eta kautxua.
- Abarka eta espartina: bi oinetako, bi istorio.
- Espartinak garbitu: zer egin eta zer ez.
- Espartinen neurria: markek zer dioten.
- Non egiten dira gaur: Bangladesh, Espainia eta Maule.
- Espartin hiztegia: hitzak euskaraz, katalanez, gaztelaniaz eta frantsesez.
- Espartinaren besta Maulen: abuztuaren 15eko festa.
- Maulen zer ikusi: erakusketa eta lantegi bisitagarriak.
Gune hau espartinari buruzko aldizkaria da, euskaraz idatzia. Datu bakoitzak bere iturria du orri bakoitzaren bukaeran.
Orri guztiak
Gidak
- Ainarak: Maulera oinez joaten ziren espartingileak
Nor ziren ainarak, nondik zetozen, zenbat ziren 1911n, nolako bidea eta lana zuten Maulen, eta nola gogoratzen diren gaur Izaban, zineman eta dantzan.
- Espartinak nola garbitu, zola hondatu gabe
Espartinak garbitzeko urratsak: jutea eskuila leunaz, oihala ur xaboitsuz, lehortzea etzanda eta itzalean. Garbigailurik ez: zergatik.
- Espartinen historia: Erdi Arotik Mauleko lantegietara
Espartinaren historia data nagusiekin: 1317ko lehen aipamena, infanteria, Mauleko industria, La Platarako esportazioa eta XX. mendeko gainbehera.
- Maule, espartinaren hiriburua: familiak eta lantegiak
Nola bihurtu zen Maule espartinaren hiriburu: etxeko lana, Béguerie eta Cherbero familiak, 1946ko 40 lantegiak eta izen babestuaren eskaera.
- Nola egiten dira espartinak? Urratsak, txirikordatik zolara
Espartin bat egiteko urratsak Mauleko lantegi batean: jutea txirikordatu, zola moldatu, prentsatu, josi, oihala muntatu eta kautxua bulkanizatu.
Galderak
- Espartinen neurria: zein zenbaki aukeratu?
Espartinen neurria nola aukeratu: zolak neurri bakoitzeko nola egiten diren, markek zer gomendatzen duten eta zer egin bi neurriren artean zaudenean.
- Non egiten dira espartinak gaur egun?
Espartinen ekoizpena gaur: Bangladeshen % 90, Frantzian saldutakoen % 80 inportatuak, Maulen zenbat lantegi geratzen diren eta etiketan zer irakurri.
Konparazioak
- Espartinen zola: jutea, espartzua, kalamua eta kautxua
Espartin-zolaren materialak alderatuta: espartzua, kalamua, jutea, latexa eta kautxua. Nondik datozen, noiztik erabiltzen diren eta zer egiaztatu.
Fitxak
- Espartinaren besta Maulen, abuztuaren 15ean
Mauleko espartinaren besta: noiz eta non den, zer ikus daitekeen, eta egun berean edo inguruan Zuberoan zer gehiago dagoen ikusteko.
- Maulen zer ikusi: espartinaren erakusketa eta lantegiak
Mauleko espartin-erakusketa: helbidea, 2026ko ordutegiak eta sarrera doakoa. Gehi bisitak onartzen dituzten lantegiak eta gaztelua.
Definizioak
- Abarka eta espartina: zein da aldea?
Abarka larruzkoa da eta lokarriz lotzen da; espartinak soka-zola eta oihala ditu. Bi oinetakoen aldea taula batean, eta zergatik nahasten diren izenak.
- Espartin hitzaren jatorria eta espartinaren hiztegia
Nondik dator espartin hitza: espartzua, katalanezko espardenya (1317) eta gaskoiaren bidea. Gehi espartinaren hiztegia lau hizkuntzatan.